De geest van Alakondre is voorgoed uit de fles. De organisatie voor gemeenschapswerk Naks maakt zich op voor een Bigi Yari. Maar het 75-jarig jubileum zal niet leiden tot ongebreideld feesten. In tijden van crisis is het zaak zich te bezinnen op de vraag hoe de grootste vereniging op het gebied van Afro-Surinaams cultureel erfgoed de spankracht terug weet te brengen in een versnipperde samenleving. Het leek alsof de organisatie Naks op zondag 3 april 2022 tijdens de meet and greet-bijeenkomst als een Opete, de machtige koningsarend, uit de Covid-pan demie en economische crisis was verrezen. Voor deze niet-gouvernementele organisatie zonder subsidie waren het twee zware jaren. Geen publieke optredens van theater-, dans en muziekafdelingen, geen inkomsten uit verhuur van accommodaties, geen inkomsten voor onderhoud van het cultureel centrum en vergoedingen voor vrijwilligers. De overheid heeft eenvoudigweg verzuimd een ondersteuningsregeling te treffen voor de culturele en creatieve sector. “Waarschijnlijk omdat deze branche niet op het netvlies van de overheid verschijnt in tijden van crises”, constateert voorzitter Siegmien Staphorst. Gelukkig heeft de populaire muziekformatie Naks Kaseko Loco uit de eigen reserves een eenmalige financiële bijdrage kunnen leveren. En het Naks-bestuur nam in april 2021 het initiatief voor een E-marketing training voor de leden. Op die manier hebben verschillende afdelingen en artiesten online-opnamen kunnen verspreiden via televisie, Facebook en WhatsApp

Gemeenschapswerk als passie

Maar educatieve activiteiten uitvoeren wordt steeds moeilijker bij gebrek aan middelen. Want wie NAKS zegt, zegt gemeenschapswerk: een grondgedachte waarvan alle NAKS-leden, van oud tot jong, zijn doordrongen.

Het huidige bestuur onder voorzitterschap van Siegmien Staphorst, ontwikkelingswerker en voormalig minister van Sociale Zaken, heeft – op penningmeester Luciën Nijman na – zijn sporen verdiend in het onderwijs en maatschappelijk werk.

Nancy Lodik, sinds haar zestiende lid van NAKS, beschouwt gemeenschapswerk als de kern van haar persoonlijke, professionele en spirituele ontwikkeling.

"Gemeenschapswerk helpt je jezelf te ontdekken terwijl je met anderen bezig bent. Het is een vak met passie. De kracht is mensen en organisaties te verbinden. Mensen die mensen helpen, dat heeft een positieve impact op de ontwikkeling van het land."

De basis van NAKS werd op 4 mei 1947 gelegd door Eugène Drenthe met de oprichting van de voetbalclub Tot Ons Plezier (TOP). Een jaar later werd de vereniging uitgebreid met korfbal en volleybal en kreeg zij de naam Na Arbeid Komt Sport (NAKS).

Drenthe vond later zijn roeping in het welzijnswerk. Geïnspireerd door het volkstoneel van Emilio Meinzak debuteerde hij in 1959 met Rudy, het voetbaljongetje, gevolgd door Geheim in het gezin, dat meer dan vijftig opvoeringen kende. Uiteindelijk schreef hij dertig maatschappijkritische toneelstukken waarin humor, een duidelijke moraal en maatschappelijke bewustwording centraal stonden. Zijn missie was helder: jongeren vormen en van de straat houden.

Samen met James Ramlall, Henk Zoutendijk en Wilgo Baarn stond Eugène Drenthe begin jaren zeventig aan de basis van de Volkshogeschool NAKS in Lelydorp. Daarmee kreeg het vormings- en gemeenschapswerk een nieuwe impuls. Onder leiding van deze cultuurdragers en van de eerste vrouwelijke voorzitter Elfriede Baarn-Dijksteel groeide NAKS uit tot het grootste culturele centrum voor kunst, cultuur, wetenschap, ontspanning en scholing.

Het doel was het zelfbewustzijn en de ontwikkeling van Afro-Surinamers – nazaten van de tot slaaf gemaakten – te stimuleren en hun cultureel erfgoed te documenteren, behouden en door te geven.

Alakondre Dron

Een hoogtepunt in de beginjaren zeventig was de Alakondre Dron, een muzikale productie van theatermaker Henk Tjon waarin 44 slagwerkers uit verschillende Surinaamse bevolkingsgroepen gezamenlijk composities uitvoerden onder leiding van Wilgo Baarn. Deze indrukwekkende presentatie van culturele harmonie werd in 1971 voor het eerst opgevoerd tijdens de bijeenkomst van het Latijns-Amerikaanse parlement (Parlatino) in Suriname.

Hoogleraar Jack Menke herinnert zich de inspirerende workshops van de Volkshogeschool NAKS. Volgens hem levert onderzoek naar cultureel erfgoed een authentiek antwoord op het koloniale systeem. Hij pleit ervoor dat de overheid kennisontwikkeling en overdracht van immaterieel cultureel erfgoed actief ondersteunt als onderdeel van een strategisch cultuurbeleid.

Volgens Menke gaat het bij Alakondre niet alleen om verscheidenheid, maar vooral om de erkenning van gelijke rechten voor alle culturen en het respecteren van het materiële en immateriële erfgoed van alle bevolkingsgroepen.

Afro-Surinaams cultureel erfgoed

Tijdens het zeventigjarig bestaan van NAKS in 2017 werd een belangrijk doel gerealiseerd: de opening van het Eu-Frie NAKS Documentatiecentrum voor de Afro-Surinaamse Cultuur.

De voorbereidingen waren al in 2015 gestart onder leiding van Herman Snijders. Zeven hoofdthema's werden vastgesteld: ambachten en beroepen, kleding en sieraden, muziek, dans, zang en theater, religie, taal en literatuur, culinair erfgoed en medicinale kruiden en geneeswijzen.

Deze ontwikkeling leidde ertoe dat NAKS in december 2019 als eerste Surinaamse organisatie officieel werd geaccrediteerd door UNESCO als adviseur voor Immaterieel Cultureel Erfgoed.

Bij de opening benadrukte taalkundige Hein Eersel dat een documentatiecentrum alleen waarde heeft wanneer de verzamelde kennis daadwerkelijk wordt gebruikt.

Volgens Eersel omvat cultuur alle aspecten van het leven: geschiedenis, taal, spiritualiteit, leefregels, sociale organisatie, economische systemen, ambachten, voeding en kleding. Onderzoek naar deze elementen is noodzakelijk om te begrijpen wie wij zijn en waarom wij bepaalde tradities kennen.

Hij benadrukte bovendien dat Afro-Surinaamse cultuur niet uitsluitend verbonden is aan afkomst of huidskleur, maar door iedere Surinamer kan worden beleefd en gedragen.

Iconenkalenderproject

Het Documentatiecentrum ontwikkelde zich tot een kenniscentrum voor scholieren, studenten en onderzoekers.

Een belangrijk initiatief is de jaarlijkse NAKS Iconenkalender, die sinds 2018 verschijnt. Op de kalender worden bijzondere Surinamers belicht in zowel het Nederlands als het Sranantongo, telkens voorzien van een passende odo.

In vijf jaar tijd zijn zestig voorbeeldfiguren gedocumenteerd. Het project groeit uit tot een belangrijk educatief programma voor scholen en jongerenorganisaties en stimuleert tegelijkertijd andere organisaties om eveneens hun nationale voorbeeldfiguren zichtbaar te maken.

Ubuntu-filosofie

Voorzitter Siegmien Staphorst benadrukt voortdurend het belang van onderzoek naar het cultureel erfgoed van de voorouders en de noodzaak om de eigen geschiedenis vanuit Surinaams perspectief te vertellen.

Bij de oprichting van het Nationaal Comité Herdenking Afschaffing Slavernij 2023 riep hij de overheid op serieus werk te maken van onderzoek naar het slavernijverleden en de invloed daarvan op de huidige samenleving.

Volgens Staphorst moeten de waarden, normen en cultuur van de voorouders worden doorgegeven aan vooral jongeren, zodat zij een sterke eigen identiteit kunnen ontwikkelen.

Daarbij laat hij zich inspireren door de Ubuntu-filosofie van Nelson Mandela:

"Ik ben, omdat wij zijn."

Deze gedachte leeft ook onder de jongere generatie binnen NAKS. Darell Geldorp, artistiek leider van NAKS Wan Rutu en algemeen coördinator podiumkunsten, richt zich op het documenteren en ontwikkelen van educatieve activiteiten zoals de traditionele Kanga-spelen en de Prisiri Banya.

Samen met Anthony Robinson introduceerde hij in het kader van het 75-jarig bestaan van NAKS het Alakondre Dans Ensemble, waarin inheemse, Javaans-Surinaamse, Hindostaans-Surinaamse en Afro-Surinaamse talenten gezamenlijk optreden.

Het ensemble weerspiegelt de kracht van culturele diversiteit en laat zien dat de geest van Alakondre en de Ubuntu-filosofie ook door de nieuwe generatie worden gedragen.

De legitimatie van het materiële en immateriële erfgoed van de verschillende etnische groepen en de versterking van diversiteit op basis van wederzijds respect vormen daarmee nog altijd de kern van de missie van NAKS.