‘Un’ no yere, gen-ge’ loy, kar’ mi afo komoto na Nengre kondre’. De openingszin van een traditionele sokopsalm, een religieus lied uit de Afro-Surinaamse cultuur. Liesbeth Peroti heeft er een transcriptie van gemaakt en die zelf op muziekpapier gezet.

Peroti studeerde muziek aan het Rotterdams Conservatorium en de universiteit van Cape Coast in Ghana. Terug in Suriname zag ze bij NAKS een optreden van Esseline Fabies (1933-2003), de legendarische "Ma Es", en raakte daardoor geïnspireerd om nader onderzoek te doen naar dit genre.

Onder begeleiding van een rinkelende bel worden voorbereidingen getroffen om de geesten van de wijze voorouders, afkomstig van het Afrikaanse continent, op te roepen om hen te consulteren over levensvraagstukken binnen de familie. Een mogelijke uitvoering van het gebod “Eer uw vader en uw moeder opdat uw dagen verlengd worden in het land dat de Here God geven zal” dat werd gegeven aan de Israëlieten (vertaling van het Nederlands Bijbelgenootschap). Zo beschrijft de auteur Julien A. Zaalman het in zijn boek Winti: kennis van het leven, over de functie van religieuze waarden en normen waarvoor de familieverbanden de basis vormen.

Peroti volgde een westerse studie in muziekpedagogiek, piano, zang, muziektheater, compositie, volksmuziek en artistiek management. Maar daarnaast had ze veel belangstelling voor de achtergrond van de religieuze muziek van haar voorouders, nazaten van de trans-Atlantische slavernij. Naar het repertoire van de sokopsalm was nauwelijks onderzoek gedaan en er was onvoldoende literatuur beschikbaar.

Orale traditie Het woord psalm kan worden herleid naar de Tehillim, het Boek der Psalmen uit de Tenach, het Hebreeuwse Oude Testament. De 150 psalmen zijn religieuze liedvormen die door de Israëlieten worden gebruikt om hun relatie met God tot uiting te brengen.

De Tehillim bevat een brede scala van menselijke emoties, van blijdschap, liefde, verdriet en hoop tot volslagen wanhoop. Binnen de christelijke leer zijn deze psalmteksten op melodie gezet en worden ook wel melodisch zingend uitgesproken, als een soort recitatief.

De herkomst van de sokopsalm moet worden gezocht in West-Afrika waar, na het uiteenvallen van het oude Ghanese rijk in de twaalfde eeuw, nieuwe kalifaten en koninkrijken ontstonden zoals Mali en Sosso. In 1235 werd de hoofdstad Sosso vernietigd en leefden de Mande-sprekende stam Sosso, ook vaak Sokko, Sosu of Susu genoemd, in het gebied van de Nigerrivier, het hedendaagse Mali, Guinee, Sierra Leone en noorden van Ivoorkust. Als moslims praktiseerden ze nog altijd hun traditionele Afrikaanse natuurreligie.

Cultureel antropoloog Trudi Guda beschrijft in haar studie Drie eeuwen Banya. Geschiedenis van een Surinaamse slavendans de sokopsalm als religieuze liederen van de tot slaaf gemaakten. Banyakenner Aleks de Drie (1902-1982) kende de sokopsalm uit de orale overlevering als één van de zeven traditionele cultuurvormen uit de slaventijd.

Het zijn liederen die meestal a capella (zonder instrumentale begeleiding van drums) worden gezongen. De muziekuitvoering geschiedt door troki en piki, voorzang en herhaling, door een meerstemmig koor met begeleiding van hooguit een saka, sekseki, dawra (koebel) en 'tu (een soort hoorn). Deze selectie gezangen, zoals die zijn vastgelegd, hebben zich onder de tot slaaf gemaakten ontwikkeld in voornamelijk het kustgebied van Suriname. Ze worden ook wel vergeleken met traditionele geestelijke gezangen, die dicht bij het christelijk religieus repertoire komen, qua tempo en de morale strekking van het lied en de bel.

Spirituele strekking Het contact met Ma Es leidde tot een nauwe samenwerking en studie en een audio-opname van het fenomeen sokopsalm. Het verschijnen van de NAKS-cd "Ma Es, Mi na singiman" in 2002, was het resultaat van een nauwe samenwerking met de jongeren van de zang- en dansgroep van NAKS en zeven drummers, onder wie Wilgo Baarn.

Andere bekende vertolkers van de sokopsalm waren Emma Mais, Wilgo Baarn, Ivan Cairo, Ma Deli, Anne Goedhart, Friede Kom, Ma Lena (Lena Plak), Joosje Montroos, Pa Monti (Eduard Struiken), Noet (James Struiken), Willem Nooitmeer, Ursie Nijman, Humbert Oosterwolde en Henk Sacco sr.

Op 31 mei 1984 werd tijdens een repetitie door Johan Zebeda voor de afdeling Cultuurstudies van het directoraat Cultuur een twaalftal sokopsalm op cassetteband vastgelegd. Peroti bestudeerde de melodieën, de harmonie en de teksten, die soms in het Sranantongo, maar ook vaak in talen als Kromanti (Twi en Fante uit West-Afrika), Luango (Kikongo uit Congo en Angola) en soms in het Hebreeuws, werden gezongen. Maar belangrijker dan de woorden, die in beeldspraak worden gebruikt, is de spirituele strekking van de liederen. Vermaningen en levenswijsheden over menselijke deugden als respect, nederigheid, reinheid van lichaam en geest en goed gedrag.

Voorbeelden van betekenissen van enkele sokupsalm zijn

Ala pina na dyari sma: We hebben het leven in eigen hand; met de kennis van hen die ons zijn voorgegaan moeten we voort.

Aforon dye mayno: Met strijd en positieve inzet zullen we succesvol zijn.

Apyamba: Respect aan de vrouw, de drager van het leven, de geest die het leven draagt en voortzet.

Afye, mi dafyo: Respectvolle ouders, sta ons bij met uw wijsheid.

Dundun Tina: In alle respect komen we tot volle overgave tot de Almachtige bij U, een wijs mens uit het verste nageslacht.

Kowru Watra: Met respect en in alle nederigheid naderen wij U voor rust. Zuiver en reinig ons geestelijk wezen in al onze ondernemingen.

Ma Mi Dofo Ma Dofo: Waak voor alle onreine gedachten en handelingen die we plegen, het nageslacht lijdt er ook onder.

Mi Na Leba-uma: Zorg dat je zuiver bent.

Religieuze canon Peroti heeft 22 authentieke sokopsalm gebundeld, met titel en betekenis van de inhoud. Naast de studie van herkomst en achtergrond van de sokopsalm, was een belangrijk facet het analyseren van de teksten, waarbij linguïst en cultuurkenner Hein Eersel onmisbare ondersteuning bood.

"We hebben het hier over een authentiek genre liederen dat lang geleden is ontstaan. Naast de christelijke liederen, gospels, aria's en koralen, allemaal van Europese origine, zijn sokopsalm religieuze gezangen van Afrikaanse afkomst. Publicatie van alle 22 sokopsalm compleet met titel, tekst en bladmuziek, zou een verrijking betekenen van het repertoire van de religieuze canon."